Wat is de Nacht van de Nacht?
Tijdens de Nacht van de Nacht worden op honderden plaatsen in Nederland activiteiten georganiseerd die de schoonheid van echte duisternis benadrukken. De Nacht van de Nacht is een jaarlijks terugkerend evenement op een zaterdag in oktober. Het wordt georganiseerd door de Provinciale Milieufederaties in samenwerking met de Stichting Natuur en Milieu.
top

Waarom wordt er een Nacht van de Nacht gehouden?
De Nacht van de Nacht wil mensen bewust maken van lichtvervuiling en van de mogelijkheden om deze vorm van vervuiling terug te dringen. Nederland kent maar weinig echt donkere plekken. Sterker nog; Nederland behoort tot de landen met de meeste lichtvervuiling. Met de Nacht van de Nacht willen we mensen laten genieten van de donkere nacht en dit onderwerp breed onder de aandacht brengen.
top

Waarom vindt de Nacht van de Nacht op 24 oktober plaats?
In de nacht van 24 oktober eindigt de zomertijd en gaat de wintertijd in. De klok gaat een uur terug. Dit is dus een nacht die al in het teken staat van het toenemen van duisternis. Het is ook een nacht met niet te veel maan waardoor de activiteiten om sterren te bekijken goed door kunnen gaan.
top

Wie organiseren de Nacht van de Nacht?
Natuur en Milieu en de 12 provinciale Milieufederaties zijn hoofdorganisatoren van de Nacht van de Nacht. Heel veel organisaties hebben zich aangesloten en organiseren activiteiten. Staatsbosbeheer, Natuurmonumenten, gemeenten, provincies, IVN, NME-centra, NIVON, Musea, provinciale Landschappen, Nationale Parken, Sterrenwachten, Vleermuiswerkgroepen, kleine lokale bewonersgroepen en ga zo maar door. In totaal zijn er ruim 200 activiteiten door heel Nederland.
top

Hoeveel mensen doen er mee?
Vorig jaar namen rond de 23.000 mensen in heel Nederland deel aan de Nacht van de Nacht.
top

Is het tijdens de Nacht van de Nacht ook echt donkerder?
We kunnen er niet voor zorgen dat het tijdens de Nacht van de Nacht veel donkerder wordt. Plaatselijk wordt wel de verlichting gedoofd tijdens festiviteiten. Maar dit zal niet bijdragen aan een forse afname van de hoeveelheid lichtvervuiling.
top

Waarom is duisternis belangrijk?
Duisternis is een van de oerkwaliteiten van het buitengebied, net als stilte en ruimte. Lichtvervuiling verstoort de beleving van het nachtelijke landschap en van de natuur. De natuur en de mens kunnen ook ontregelt raken door het teveel aan licht. Veel mensen ergeren zich aan lichtbronnen. De aanblik van een sterrenhemel is voor veel mensen heel belangrijk.
top

Vinden mensen het belangrijk dat het donker is?
Ja. Uit het (representatieve) belevingsonderzoek in opdracht van het project Laat het donker donker, uitgevoerd door onderzoeksinstituut Alterra in Wageningen, blijkt dat mensen duisternis belangrijk vinden. Mensen vinden duisternis belangrijk in hun eigen woonomgeving én ze vinden het van belang dat natuurgebieden donker zijn. Dit beeld wordt bevestigd door de Raad voor Ruimtelijke, Milieu- en Natuuronderzoek (RNMO) en onderzoeksbureau Tangram. Veel mensen geven aan dat lichtvervuiling knap vervelend is. De meeste ergernis wordt opgewekt door licht van verkeer, reclameverlichting, laserlicht van discotheken en verlichting van kassen.
top

Is teveel licht schadelijk voor mensen?
Mensen die vlakbij flinke verlichting wonen hebben vaak echt last van het licht. Ze kunnen er niet goed van slapen en krijgen daardoor ook stressklachten. Over de gevolgen van nachtelijk kunstlicht voor de mens is nog maar weinig bekend. De gezondheidsraad concludeerde in 2002: "Hoewel er geen aanwijzingen zijn uit epidemiologisch onderzoek zijn, valt niet uit te sluiten dat buitenverlichting, door verkorting van de avond en de nacht, via stress en in combinatie met andere stressfactoren in de leefomgeving, op den duur leidt tot aantasting van de gezondheid".

Ons lichaam maakt het hormoon melatonine 's nachts aan. Dit slaaphormoon regelt ons slaap-waakritme. Te veel kunstlicht onderdrukt mogelijk de natuurlijke productie van melatonine. Dit heeft effect op skeletontwikkeling, voortplanting, gewicht en veroorzaakt mogelijk kanker.
top

Is teveel licht schadelijk voor dieren?
Ja. Uit steeds meer onderzoek blijkt dat verlichting negatieve effecten op onze dierenwereld heeft. Omdat meer dan 50 procent van de dieren 's nachts leeft heeft dit een grote impact. Sommige soorten zijn erg gevoelig voor verlichting. Een goed voorbeeld vormen de vele insecten die om een lamp heen draaien. Desoriëntatie kan leiden tot uitputting. De sterke teruggang van de insectensoorten wordt door een aantal onderzoekers dan ook vooral aan de verlichting geweten.

Een belangrijk gevolg van lichtvervuiling is het ontregelen van de biologische klok. Dit dagelijkse ritme wordt deels gestuurd door licht en donker in onze omgeving. Verlichting kan het gedrag van de natuur verstoren. Vogels gaan bijvoorbeeld eerder zingen.

Ook kan verlichting de biologische kalender van dieren verstoren. Hierdoor gaan vogels eerder of later paren, nesten bouwen en beginnen aan de vogeltrek. Dit beïnvloedt de overlevingskansen van de soort. Tot slot worden veel dieren aangetrokken of juist afgestoten door licht. Dit zorgt voor versnippering van leefgebieden maar ook voor een grotere kans ten prooi te vallen aan roofdieren.
top

Bestaat er ook diervriendelijke verlichting?
Ja, het is zeker mogelijk om te verlichting te gebruiken die niet schadelijk is voor dieren. Deze verlichting wordt bijvoorbeeld gebruikt op de pier van de veerboot naar Ameland. De pier ligt in de vogelrijke Waddenzee.

Ook boorplatforms beschikken soms over vogelvriendelijke verlichting. Zo is de verlichting op de foto te vinden op een platform van de Nederlandse Aardolie Maatschappij. Op dezemanier raken vogels op zee niet gedesoriënteerd door de felle schijnwerpers
top

Wordt het steeds lichter in Nederland?
Ja. Dit kunnen we concluderen uit de lichtkaarten die we presenteren. Als we kijken naar de afgelopen zeventig jaar dan zien we de trend dat het elk jaar 3 tot 5 procent lichter wordt.
top

Wat zijn de belangrijkste lichtbronnen?
Door Platform Lichthinder is een berekening gemaakt van de hoeveelheid lichtproductie per Nederlander. Op basis daarvan is bepaald welke sectoren welk aandeel hebben in de lichtproductie per Nederlander en in het omhooggestraalde licht.
De top-3 van lichtvervuilers:
1. Glastuinbouw (assimilatiebelichting)
2. Sportveldverlichting
3. Openbare verlichting en reclameverlichting

top

Verlichting kan mooi zijn en is sfeerverhogend.
Daar zijn we het helemaal mee eens. Dit kan ook in combinatie met minder overlast als je het slim aanpakt. Bijvoorbeeld bij decoratieverlichting. Wanneer een monumentaal gebouw goed gericht wordt uitgelicht is dit veel sfeervoller dan een paar bouwlampen die van een afstand op schijnen. Zo wordt de hemel en de omgeving veel minder verlicht en kan er misschien ook nog wel energie en geld bespaard worden. De gemeente Sint-Niklaas in Vlaanderen heeft daarvan een paar mooie voorbeelden.
top

Wat vinden we van kerstverlichting?
De kerstverlichting van particulieren draagt maar heel weinig en tijdelijk bij aan uitstraling van licht en dus lichtvervuiling. Mensen mogen dus best wel hun lampjes aan de bomen hangen. Wel wordt het elk jaar gekker met de verlichting en kan decoratie- en sfeerverlichting veel slimmer en zuiniger. Hier is nog weinig aandacht voor.
top

Wat vinden we van stadsverlichting?
We maken ons meer zorgen om de algemene trend van steeds meer verlichting. Door de verlichting in onder andere steden is er weinig meer te zien van de natuurlijke kerstverlichting: de sterren. Steden doen steeds meer aan 'city-beautification' vooral door allerlei nieuwe verlichtingen toe te passen. Steden concurreren onderling over wie het meest verlicht is. We hopen dat deze trend kan worden omgebogen: van meer verlichting naar slimmere verlichting.
top

Is lichtvervuiling en lichthinder op te lossen?
Ja, voor een deel wel. Soms bestaan er hele praktische oplossingen om lichtuitstoot tegen te gaan. Een paar oplossingen op een rij:
1. Kassen kunnen afgeschermd worden
2. Er kunnen andere lampen en armaturen gebruikt worden bij sportvelden
3. Onnodige reclameverlichting kan 's nachts uit
4. Wegen kunnen met minder lampen verlicht worden
5. Door kattenogen is in een aantal gevallen verlichting helemaal niet nodig

top

Draagt verlichting bij aan het veiligheidsgevoel?
Stichting Natuur en Milieu en de 12 Provinciale Milieufederaties willen niet zonder meer overal verlichting doven zodat het weer overal donker is. Dat is trouwens ook niet meer mogelijk in Nederland. Maar op bepaalde plaatsen kan het wel donkerder worden zonder dat de veiligheid van mensen wordt aangetast.
top

Kost het veel geld om de lichthinder aan te pakken?
Meestal niet. Zo kunnen gemeenten op een andere manier belichten, zonder dat het meer geld kost. Soms levert het zelfs geld op doordat energie kan worden bespaard. Afschermen van kassen kost tuinders wel extra geld, maar dat hoeft voor economisch gezonde bedrijven geen groot probleem te zijn.
top

Is het veroorzaken van lichtvervuiling of lichthinder strafbaar?
Nee, er staat op het veroorzaken van veel lichtuitstoot niet of nauwelijks sancties. Duisternis is een nog niet een voldoende erkende waarde. Het zou goed zijn wanneer ook de mate van lichtuitstoot kon wordt meegenomen in een kosten-batenanalyse. Dat zou in veel gevallen gunstig uitpakken voor lichtemissie-arme initiatieven.
top

Is er een verschil tussen lichtvervuilining en lichthinder?
Lichtvervuiling is de verhoogde helderheid van de nachtelijke omgeving door overmatig gebruik van kunstlicht. Lichthinder is de overlast die mensen en dieren hiervan ondervinden.

Meer termen zijn de vinden in de woordenlijst van Platform Lichthinder.
top

Kan lichthinder van kassen aangepakt worden?
Hier wordt al druk aan gewerkt. In het najaar van 2004 sloten de Stichting Natuur en Milieu en vakgroep glastuinbouw van LTO een convenant om te werken aan afscherming van kassen. Sindsdien is er al een aantal verbeteringen waar te nemen. De kastelers nemen het probleem serieuzer, houden zich vaker aan de wet en zijn vaker bereid om te investeren in afscherming. En nog belangrijker: de handhavers zijn eindelijk veel strenger geworden en voeren veel meer controles uit. Het percentage overtredingen loopt snel terug. Grootse knelpunt is nog wel dat de kassen te warm worden van binnen als de kassen s avonds en s nachts worden afgeschermd met doeken tegen lichtuitstoot. De tuinders zeggen dat ze daardoor hun kassen nog niet voor 100 procent kunnen afschermen. We hopen dat met nieuwe technologische ontwikkelingen dit probleem snel verholpen zal worden.
top

Wie kunnen iets tegen lichtvervuiling doen?
De glastuinbouw is een grote lichtvervuiler en kan dan ook veel doen aan het terugdringen daarvan. Een aantal voorbeelden daarvan kwamen al ter sprake. Gemeenten kunnen nadenken over openbare verlichting. Het gaat dan om verlichting van de gemeenten zelf en verlichting waarvoor zij vergunningen verlenen. Denk daarbij aan sportveldverlichting bedrijventerreinen en reclameverlichting. Sommige gemeenten maken al een verlichtingsplan om zo de lichtuitstoot terug te dringen.

Rijkswaterstaat past verlichting van wegen en bruggen soms al aan maar kan nog veel meer doen.

Het bedrijfsleven kan bijdragen door iets te doen aan de steeds verder uit de hand lopende vormen van reclameverlichting.
top

Zijn er nieuwe bronnen van lichtvervuiling?
Nieuwe bedreigingen zijn bijvoorbeeld paardenbakken in donkere gebieden. Het aantal paardenbakken neemt heel snel toe in Nederland en de verlichting daarvan is vaak slecht afgeschermd en zorgt voor veel lichtemissie in donkere gebieden. Dat geldt ook voor melkveehouderijbedrijven. De koeien krijgen steeds meer en langer licht in de nacht. Een andere zorg is de zogeheten city-beautification waarbij het vaak om meer in plaats van betere verlichting gaat. Wat kan ik zelf doen om lichthinder tegen te gaan?Het verlichten van een terrein of tuin gebeurt vaak voor een beter zicht, veiligheid en sfeer. Bedenk eerst of het slimmer en zuiniger kan. Mogelijke oplossingen zijn:
1. Lamp zo afstellen dat je er niet inkijkt;
2. Afscherming lamp zodat er geen licht omhoog kan schijnen;
3. Lamp met lager vermogen;
4. Geel, warmwit of oranje licht in plaats van blauw-wit TL-licht;
5. Bewegingsmelder;
6. Verlichting op zonne-energie.

top

Meld lichtvervuiling!
Het aankaarten van lichtoverlast lijkt een taboe. Veel mensen ervaren wel hinder, maar klagen hierover liever niet bij de buren, bedrijven of bij de gemeente. Hierdoor komt er ook weinig aandacht voor dit onderwerp. Daarom is het belangrijk dat klachten wel bij de verantwoordelijke overheden terechtkomen en dat meer over lichthinder gesproken worden met de veroorzakers.
top

Leidt het verminderen van verlichting tot energiebesparing?
Gemiddeld komt de helft van het jaarlijkse elektriciteitsverbruik van een gemeente voor rekening van de openbare verlichting. Drie procent van het totale Nederlandse elektriciteitverbruik gaat op aan de groeiverlichting van kassen. Daar is zeker energie te besparen.

Bij verlichting kan soms tot wel 80 procent aan energie bespaard worden. Toepassing van moderne fluorescentiepoeders bij lichtreclame kan het energieverbruik met de helft terugdringen. Een experiment in Noord-Holland leert dan dat energiezuinige LED's en volwaardig alternatief zijn.
top

	% lichtproductie in Lumen per Nederlander	% omhoog gestraald licht
Assimilatieverlichting kassen   Sportverlichting     Openbare verlichting (wegen etc.)   Aanstraling, reclame- en terreinverlichting	64     20     13     2	44     6     31     19